Czemu tu nie ma bogini-matki!?! - Jak tworzyć panteony w fantastyce?

 Ohayo! a może Olimp!

Witam w kolejnym wpisie na moim blogu! Dziś chciałbym porozmawiać o dość ciekawym elemencie światotwórstwa.

Napisałem już kilka wpisów o religii. Było o religii jako całości, było o allotopijnych wersjach chrześcijaństwa... Czas na kolejny wpis o fantastycznych religiach.

Mianowicie, chodzi o to, jak tworzyć panteony bogów do wymyślanych przez nas religii. Wbrew pozorom, nie jest to takie łatwe, a tym bardziej, jeśli chcemy zrobić to tak, by wyszło realistycznie!

W tym wpisie opowiem o różnych archetypach bóstw. tym, ile powinno ich być, i innych elementach ważnych przy tworzeniu panteonów.

Panteon, czyli co?

Zacznijmy od tego, co zodiakalne węże lubią najbardziej, czyli etymologii.

Słowo "panteon" można rozdzielić na dwa greckie słowa: "pan" (wszyscy) + "theoi" (bóg). Inaczej mówiąc, panteon to zbiór wszystkich bogów danej religii.

Panteonem można także (w kontekście architektury greckiej i rzymskiej) świątynie poświęcone wszystkim bogom jednocześnie. Przykładem takiego panteonu jest chociażby Panteon w Rzymie, który stanowi całkiem ikoniczny przykład specyfiki rzymskiego budownictwa (chociażby przez obecność kopuły). 

Oczywiście, mówiąc o panteonie, ma się na myśli zazwyczaj pewien zbiór bóstw.

Rodzaje religii

Kolejną rzeczą, o której należy wspomnieć, jest to, że istnieje kilka rodzajów religii, od których zależy to, jak wyglądać może panteon.

Są to:

• animizm - wiara w istnienie duchów
• duoteizm - wiara w dwóch bogów, np.: wicca
• monoteizm - wiara w jednego boga, np.: chrześcijaństwo, judaizm, islam.
• nonteizm - wiara bez bogów, np.: buddyzm
• panteizm - wiara w bezosobowego boga, który jest obecny we wszystkim, a wszystko jest bogiem
• politeizm - wiara w wielu bogów

W wypadku nonteizmu nie ma więc mowy o żadnym panteonie, bo nie żadnych bogów. Animizm raczej nie mówi o bogach. Monoteizm i panteizm z kolei zakładają istnienie jednego bóstwa (choć w wypadku tego drugiego, trudno wyszczególnić owe bóstwo). Duoteizm jest z kolei bardzo prosty: przedstawia dwóch bogów, często stanowiących swoje przeciwieństwa, które jednak się dopełniają.

Politeizm to z kolei wiara w wielu bogów, więc to takiej religii zazwyczaj myślimy, mówiąc o panteonach...

No, ale to nie jest do końca takie proste.

W różnych religiach są obecne pewne aspekty bóstw. Dobrym przykładem jest tu chrześcijaństwo, gdzie Bóg jest jeden, ale w trzech osobach. To samo dzieje się z Potrójną Boginią w wicca, gdzie zmienia się ona z Dziewicy w Matkę, a potem w Staruchę.

No i podobne przykłady znajdziemy także w religiach politeistycznych. Przykładowo, Wisznu miał 10 awatarów:

• Matsja
• Kurma
• Waraha
• Narasinha
• Wamana
• Paraśurama
• Rama
• Kryszna
• Budda
• Kalkin

Jest to oczywiście bardzo drastyczny przypadek, gdyż każdy z tych awatarów wydaje się całkiem osobną istotą. Jednakże w mitach greckich niektórzy bogowie również miewali swoje aspekty, chociaż w ich wypadku bardziej chodziło o osobne epitety. Na przykład był Apollo Phoebus (Apollo Świetlisty), ale i Apollo Acestor (Apollo Uzdrowiciel).

Drugim ciekawym przykładem, o którym warto pomyśleć czy rozmowie o panteonie, jest to, że nawet jeśli w danym systemie wierzeń mamy jednego boga... czasami bóstwo te może mieć pod sobą istoty pomniejsze, które również mogą stanowić swoisty panteon.

Przykładowo: voodoo można uznać za monoteistyczną religię, jeśli uzna się, że loa nie są bogami, ale po prostu duchami, potężnymi, ale wciąż po prostu duchami.

Podobnie dzieje się w zaratusztrianizmie, gdzie rolę jedynego bóstwa pełni Ahura Mazda (czasami zwany także Orzmundem), jednakże ma on pod sobą yazaty, czyli swoiste anioły.

Tak więc nawet religiach bardziej zbliżonych do monoteizmu może nadal istnieć jakiś panteon.

Ilu bogów powinien liczyć panteon?

Jednak załóżmy, że piszemy o panteonie politeistycznej religii. Ile powinien on liczyć bogów?

Jeśli spojrzymy na to, ilu bogów było w znanych nam religiach politeistycznych... Jeśli jesteśmy w stanie łatwo ich wszystkich sobie zobrazować, to znaczy, że jest ich za mało! Dosłownie, mało która religia politeistyczna ma mniej niż 20 bóstw. W szintoizmie mówi się o ośmiu milionach bóstw (yaoyorozu no kami), podczas gdy w hinduizmie o 33 milionach.

Nawet bliższe nam z powodów mitologii religie grecka, rzymska, nordycka czy egipska, mnożyły swoich bogów jak azteckie króliki na suto zakrapianej imprezie.

Jeśli jesteś w stanie spamiętać wszystkich bogów w panteonie, to znaczy, że zapomniałeś o co najmniej 90%.

Tym bardziej, że niektóre bóstwa potrafiły być bardzo lokalne. Na przykład rzymski Tiberinus był bogiem rzeki Tyber. Tyber ważny dla Rzymu... ale miasta Rzym, nie całego imperium, więc jego rola była całkiem mała. A teraz wyobraźcie sobie, że takich pomniejszych bóstw jest więcej.

Ale pomniejsze bóstwa "powstawały" także na inne sposoby. Bo choć pewni bogowie wydawali się być bogami danego konceptu, często także pojawiały się pomniejsze bóstwa, związane z konkretnymi aspektami tegoż. Na przykład, grecką boginią miłości była Afrodyta, jednakże istniały także pomniejsze bóstwa miłości stanowiące jej orszak - Erotes, które znamy dobrze z wizerunków amorków. Byli to:

• Eros - bożek miłości
• Anteros - bożek miłości odwzajemnionej, nieodwzajemnionej i zemsty za odrzuconą miłości
• Himeros - bożek pożądania i namiętności
• Potos - bożek tęsknoty
• Hymen - bożek wesel
• Hedylogos - bożek pochlebstw i słodkich słówek
• Pejto - bożek uwodzenia

Są także bóstwa, których domeny obejmują bardzo konkretne elementy, które nie są częścią terytorium innych bóstw w danym panteonie. Na przykład, Kratos to bóg przemocy, a jego siostra, Bia, boginią siły.

Do tego, całkiem często zdarzały się bóstwa, których zwierzchnictwo na siebie nachodziło. Przykładowo, zarówno Artemida, jak i Apollo byli bóstwami łucznictwa; Ares i Atena byli bóstwami wojny; a bogów morskich w mitach greckich było od groma.

A to jeszcze nie zakłada pewnych synkretyzmów religijnych, gdzie jeden panteon wchłania bogów z drugiego. Tak właśnie działo się z religią Rzymu, która wchłonęła religię grecką (i przemodelowała się na jej wzór), a potem także egipską (która też była trochę zhellenizowana), trochę zaratrusztrianizmu (Mitra), religii celtyckiej itd. W końcu politeizm dopuszcza istnienie wielu bóstw, więc wchłonięcie danych bóstw ułatwi kulturowe przejęcie danych terenów...

(Chrześcijaństwo robiło podobne rzeczy, poprzez tworzenie kultów świętych. Na przykład sugeruje się, że św. Brygida mogła stanowić zastępstwo dla celtyckiego kultu bogini Brigid. Niemniej, z powodów oczywistych, te postaci nie były wchłaniane do religii tak bezpośrednio, jak działo się to w politeizmie.)

Inaczej mówiąc, jeśli byśmy chcieli od stworzonego przez nas panteonu, by wyglądał realistycznie, tak jak prawdziwe religie politeistyczne, powinniśmy zrobić go tak, aby były w nim dziesiątki, jeśli nie setki bogów...

No, ale ja bym jednak zasugerował, żeby, jeśli chcemy stworzyć panteon bogów, a nie bezdenny worek, z którego byśmy wyciągali kolejne i kolejne bóstwa, należałoby ograniczyć się do zaledwie kilku. Zresztą, takie coś nie jest całkowicie bez sensu nawet, jeśli mamy tysiąc pięćset sto dziewięćset bogów w panteonie! Choć bowiem hinduizm ma bogów liczonych w milionach, nadal możemy zauważyć, że niektórzy z nich są ważniejsi. To samo w mitologii egipskiej, słowiańskiej, nordyckiej... A w mitologii greckiej jest to pięknie zaznaczone, gdyż mamy 12 (tudzież 14) Olimpijczyków:

• Afrodytę
• Apolla
• Aresa
• Artemidę
• Atenę
• Demeter
• Dionizosa
• Hadesa
• Hefajstosa
• Herę
• Hermesa
• Hestię
• Posejdona
• Zeusa

Tak właściwie, jest 12 miejsc, ale w zależności od wersji Hades, Demeter, Dionizos i Hestia wymieniają się tymi miejscami...

I myślę, że, niezależnie od tego, czy mamy panteon złożony z zaledwie kilku bóstw, czy też ich milionów, powinniśmy się skupić na bardzo okrojonej grupie bóstw.

Ilu dokładnie, nie powiem, bo to zależy od tego, jak dużo wam potrzeba. Czasami religia ma zaledwie kilka ważniejszych bóstw, a czasami jest ich kilkanaście.

Archetypy bogów

Czymś, o czym należy wspomnieć, jest to, że bóstwa można wpasować w pewne archetypy. I te archetypy są ważniejsze niż w wypadku wielu innych archetypów, o których mówiłem na tym blogu.

Bo o ile archetypy nastolatków to dopiero zaczątek tego, kim oni mają być, a nawet czasami mogą być przełamaniem pewnych wzorców, te archetypy wyraźnie mówią, gdzie jest miejsce danego bóstwa. Niekiedy bardziej, niekiedy mniej, ale wciąż...

Bogowie telluryczni i uraniczni

Zacznijmy może od bóstw tellurycznych i uranicznych.

Bogowie telluryczni mogą być równie dobrze nazywani bogami ziemskimi, jako że ich domeny wiązały się z przyrodą otaczającą ludzi. Chodziło tu o zarówno ziemię jako skały, ale i rośliny, a także wody (bóstwa akwaryczne) oraz cykl życia i śmierci. Tych ostatnich zwano również bogami chtonicznymi.

Takimi bóstwami tellurycznymi byli:

• Demeter (Grecja)
• Dionizos (Grecja)
• Enki (Sumer)
• Gaja (Grecja)
• Geb (Egipt)
• Hades (Grecja)
• Kora/Persefona (Grecja)
• Lir (Celtowie)
• Mokosz (Słowiańszczyzna)
• Sedna (Inuici)
• Weles (Słowiańszczyzna)

Przeciwko nim można jednak postawić bóstwa uraniczne, związane ze zjawiskami na niebie, takimi jak pogoda, Słońce i Księżyc, gwiazdy, wiatr, błyskawice itd. Moce tych bóstw wydawały się potężniejsze dla wyznawców dawnych religii, więc często ci bogowie wydają się grać pierwsze skrzypce w wielu mitach, być ważniejsi, a także często po prostu stali na czele panteonu.

Takimi bogami uranicznymi byli:

• Amaterasu (Japonia)
• Anu (Sumer)
• Apollo i Artemida (Grecja)
• Chang'e (Chiny)
• Indra (hinduizm)
• Khonshu (Egipt)
• Nut (Egipt)
• Perun (Słowiańszczyzna)
• Susanoo (Japonia)
• Thor (mity nordyckie)
• Tsukuyomi (Japonia)
• Zeus (Grecja)

Na ogół te bóstwa bywały wymieszane ze sobą, nie stanowiąc jakichś specjalnych opozycji. Zeus był bogiem uranicznym, lecz jego rodzeństwo było telluryczne (albo chociaż się skłaniało w tą stronę), podobnie jak kilkoro z jego dzieci.

Chyba najbardziej zaznaczonym konfliktem w mitach między bóstwami tellurycznymi a uranicznymi było rozróżnienie w mitach nordyckich na Wanów, którzy częściej przejawiali powiązanie z przyrodą ziemską, i Azów, wśród których znajdziemy boginię słońca, Sol, i boga piorunów, Thora.

O wiele częstszym zjawiskiem jest jednak unia matrymonialna Ziemi i Nieba, a tym samym boga ziemi i boga nieba. Przykładami są:

• Gaja i Uranos (Grecja)
• Geb i Nut (Egipt)
• Ki i Anu (Sumer)

Jednocześnie jednak ta kategoryzacja wydaje się być dość niekompletna. Skupia się bowiem jedynie na przyrodzie, a bogowie byli wiązani także z innymi rzeczami. O ile bowiem rybołówstwo, rolnictwo czy górnictwo, mogą być wiązane z ziemią, a prawo z jakiegoś powodu często także wiąże się z niebem, to są też takie zjawiska, które nijak mają się do przyrody.

Zjawiska takie jak wojna, rzemiosło czy sztuka mogą wiązać się z jedną, dwoma albo żadną z tych dwóch kategorii. Jedynym powodem, dla którego postaci takie jak Ares czy Atena uznaje się za uraniczne bóstwa, był fakt, że mieszkały na Olimpie, czyli tam gdzieś wysoko.

Zresztą, warto też zaznaczyć, że to rozróżnienie na chtoniczne i uraniczne bóstwa wywodzi się z Grecji.

Sześć archetypów związanych z płciami

Innym zbiorem archetypów jest podział związanym z płcią. Dokładnie nie wiem, skąd on pochodzi, tym bardziej, że połowa odpowiedzi na moje wyszukiwania odnosi się do Sagi Pieśni Lodu i Ognia, ale z pewnością podział ten ma co najmniej jakieś pół wieku.

Czemu to wiem? Wicca, czyli religia założona w połowie XX wieku, używa częściowo tego podziału do opisywania Potrójnej Bogini.

O pełnym podziale usłyszałem jednak dopiero na zajęciach z antropologii. Chyba wynika to z teorii Georges'a Dumezila nazywanej (tłumaczenie własne) trójfunkcjonalną hipotezą z lat 30. No, ale z drugiej strony, znalazłem tekst o inspiracjach Martina religią rzymską, gdzie także używa się tych archetypów, więc... Ostatecznie, nie wiem, skąd się to bierze, ale wiem, że to bywa używane, więc sam o tym trochę opowiem. Być może częściowo nawet od Junga!

W każdym razie, bóstwa można podzielić na dwie płcie, a każda z płci wiąże się z trzema kategoriami bóstw.

Boginie - Bóstwa Żeńskie

Bóstwa kobiece zazwyczaj wiążą się z etapami życia: młodością, dojrzałością i starością.

Oczywiście, w przeciwieństwie do wiccańskiej Potrójnej Bogini, rzadko kiedy boginie z dawnych mitów dojrzewały, starzały się itd. Nie oznacza to jednak, że nie prezentowały sobą danych kategorii...

Dziewica

Dziewicze boginie to niekoniecznie boginie, które nigdy nie uprawiały seksu, ale przede wszystkim boginie młode, reprezentujące pierwsze kilkanaście do dwudziestu paru lat życia. Stąd też angielska nazwa tego archetypu "maiden", która mniej mówi o seksualności, a bardziej o statusie, panieństwie, nie dziewictwie. Przy czym oczywiście, "dziewica" w kontekście bardziej archaicznym może oznaczać po prostu młodą dziewczynę.  

Możemy więc tu mówić o zarówno Persefonie (niewinnej dziewczynce zbierającej kwiatuszki), jak i Artemidzie, która oprócz pozostania dziewicą, była także boginią dzieciństwa.

Dziewica jest więc postacią młodą, zaczynającą swe życie, jest niewinna albo też niewinność chroni.

Przykładami są:

• Artemida (Grecja) i jej odpowiednik rzymski, Diana
• Brigid (Celtowie)
• Idun (mity nordyckie)
• Kora (Grecja)

Oczywiście, ta kategoria wydaje się najtrudniejsza do opisania, bo nie pokrywa się zbytnio z innego rodzaju archetypami, więc szukamy trochę na ślepo.

Matka

Tymczasem archetyp bogini-matki jest bardzo popularny. Wiele jest bogiń związanych z macierzyństwem, a także wiele bogiń jest matkami.

Matka jest więc archetypem całkiem popularnym. Mamy matk-ziemie, matki rodzące, matki karmiące...

Archetyp matki to przede wszystkim płodność i opiekuńczość. Jako że kobieta na ogół potrzebuje mężczyzny, by mieć dziecko (choć ilość przypadków partenogenezy jest całkiem spora, w szczególności w wypadku tych najbardziej pierwotnych bogiń, jak Gaja), boginie te są również żonami. No i oczywiście jest tu także wątek seksu, bo aby dziecko urodzić, należy je najpierw zrobić.

W ten sposób archetyp bogini-matki prezentuje wizerunek kobiety dojrzałej, która pełni swoją rolę w społeczeństwie jako żona i matka, kochanka i opiekunka itd.

Przykładami są:

• Afrodyta (Grecja)
• Ceridwen (Celtowie, a dokładniej Walijczycy)
• Demeter (Grecja)
• Frigg (mitologia nordycka)
• Gaja (Grecja)
• Hera (Grecja)
• Izyda (Egipt)

Boginie-matki przedstawiają więc kobiecość w okresie uznawanym jako najbardziej pełny, najbardziej ceniony itd.

Starucha

Starucha reprezentuje starość... Albo raczej to, co ta starość daje, bo większość bogiń nie jest przedstawiana w podeszłym wieku. Przede wszystkim, chodzi tu o mądrość, a także zdolności rzemieślnicze. Jednocześnie może to być postać związana ze śmiercią, jak Atropos.

Aby reprezentować archetyp staruchy, bogini wcale nie musi więc być stara.

Bardzo często jednak starucha jest najbardziej wyzwolonym archetypem kobiecym. Nie jest aż tak bardzo wiązana z obowiązkami macierzyństwa (bo swoje dzieci już odchowała albo też ich nigdy nie miała), a do tego ma całkiem wysoką pozycję w hierarchii jako starszyzna, mądrość.

To czyni ze staruchy zarówno wartościową figurę, jak i kogoś groźnego, niemożliwego do kontroli.

Przykładami takich bogiń-staruch są:

• Atena (Grecja) i jej odpowiedniczka z Rzymu, Minerva
• Baba Jaga (Słowiańszczyzna)
• Babcia Pająk (lud Hopi)
• Cailleach (Celtowie, a dokładniej Walijczycy)
• Hekate (Grecja)
• Hel (mity nordyckie)
• Hestia (Grecja) i jej rzymska odpowiedniczka, Westa
• Kali (hinduizm)
• Łaima (Bałtowie)
• Morana (Słowiańszczyzna)
• Ragana (Bałtowie)

Innymi słowy, archetyp staruchy reprezentuje sobą wiedzę i umiejętności, jednakże też dotyka pewnych tematów tabu jak śmierć czy też czary.

Bogowie - Bóstwa męskie

Bóstwa męskie są łatwiejsze do opisania... Może to dlatego, że te archetypy pochodzą z prawdziwej teorii naukowej dotyczącej mitologii porównawczej, a nie prób retroaktywnego dopasowywania postaci z różnych mitów pod model z wicca.

Ogólnie, jak mówiłem wcześniej, te charakterystyki można powiązać z teorią trójfunkcjonalności Dumezila, który wyznaczył trzy główne role, które mężczyźni mogą pełnić w społeczeństwie. Mężczyzna mógł:

• rządzić
• walczyć
• produkować

Oczywiście, to nie jest tak, że jest to podział na bogów-królów, bogów wojny i bogów produkcji. Ale to rozwinę za chwilę!

Król

Archetyp króla jest oczywiście związany z władzą.

Jak jednak zauważa sam Dumezil, władza może przyjmować dwie postaci:

• władzy prawnej
• władzy kosmologicznej

Innymi słowy, do tej kategorii zaliczymy zarówno męskich władców danych panteonów, jak i bóstwa prawa. Bogowie ci też miewają charakter ojcowski, co można powiązać z wizerunkiem Ojca Nieba, popularnego archetypu uranicznego bóstwa męskiego. No i z faktem, że w patriarchacie, jak cząstka "patri" sugeruje, ojciec miał władzę.

Archetyp króla jest więc łatwy do zauważenia, bo prawie zawsze znajdziemy jednego boga, który stoi na czele całego panteonu. Albo boga prawa.

Przykładami są:

• Amon Ra (Egipt)
• Anu (Sumer)
• Dagda (Celtowie, a dokładniej Irlandczycy)
• Jadeitowy Cesarz (Chiny)
• Odyn (mity nordyckie)
• Olorun (Joruba)
• Tyr (mity nordyckie)
• Zeus (Grecja)

Wojownik

Bogowie wojownicy reprezentują walkę, siłę i moc.

Bardzo często są po prostu bogami wojny, jednakże ich zdolności militarne mogą wiązać się zarówno z ofensywą, jak i obroną. Co więcej, bogowie tacy byli także wiązani fizycznością, a tym samym z męskością.

Co ciekawe, niektóre postaci, które wpasowałem do wcześniejszej kategorii, również pasowałyby do roli wojowników, bo czasami władca też musiał się zajmować wojną. Wiecie, Odyn, Tyr itd.

Czasami jednak tacy bogowie-wojownicy nie są żołnierzami albo ochroniarzami na posyłki innych bogów. Czasami po prostu są bóstwami, które pokonują potwory.

Za przykłady można uznać postaci takie jak:

• Ares (Grecja) i jego rzymski odpowiednik, Mars
• Horus (Egipt)
• Indra (hinduizm)
• Odyn (mity nordyckie)
• Susanoo (shintoizm)
• Thor (mity nordyckie)
• Tyr (mity nordyckie)

A więc wojownicy to nie tylko bogowie wojny (bo na przykład taki Thor nie jest bóstwem wojny), ale przede wszystkim postaci zajmujące się ochroną innych.

Kowal

Archetyp nazywany całkiem często kowalem (przynajmniej jako kowal występuje u Martina), mógłby równie dobrze być nazywany rzemieślnikiem, ale może pełnić również inne role. Wszystko to jednak wiąże się z codziennością: płodnością, rolnictwem, sztuką itd.

O ile archetypy króla i wojownika można intepretować jako deifikacje władców oraz żołnierzy, tak kowale reprezentują pospolity lud. Mamy więc tu bóstwa związane z różnymi zawodami: pasterzami, rolnikami, rybakami czy właśnie kowalami. W efekcie do tego archetypu możemy zaliczyć różne, niby nie związane ze sobą bóstwa, które jednak ostatecznie były związane z zaspokajaniem tych bardziej podstawowych potrzeb ludzi.

Przykładami są:

• Cernunos (Celtowie)
• Hefajstos (Grecja) i jego rzymski odpowiednik, Wulkan
• Kronos (Grecja) i jego rzymski odpowiednik, Saturn
• Pan (Grecja)
• Wanowie (mity nordyckie) tacy jak Njord, Frejr itd.

Tak więc, archetyp kowala nie jest tylko rzemieślnikiem. Jest on związany ze wszystkimi formami produkcji dóbr przez normalnych ludzi: jedzenia, biżuterii, broni... Wszystkiego!

Oczywiście, te 6 archetypów jest trochę problematyczne, bo niektóre postaci łatwiej jest wpisać w ten schemat niż inne. Szczególnie trudne wydawać się mogą staruchy, gdyż rzadko kiedy jakaś bogini wydaje się wizualnie pasować do tego archetypu...

A z kolei kowale wydają się aż zbyt pojemną kategorią, bo znajdziemy wśród nich prawie wszystkich bogów, którzy coś robią, a nie są jedynie bogami prawa, wojny czy królami.

(Choć może moja interpretacja nie jest zbyt dokładna, bo nie przeczytałem całej Mitry-Varuny, a jedynie streszczenia na jej temat)

Jednak, osobiście uważam, że post factum możnaby było wpasować przynajmniej niektórych bogów z panteonu w te archetypy. W szczególności sensowne będą archetypy króla, wojownika i matki, bo te figury wydają się obecne wszędzie.

Domeny, portfolia....

Na koniec (tego fragmentu) chciałbym opowiedzieć o archetypach, które zdecydowanie będą najważniejsze. O ile podział na bóstwa telluryczne i uraniczne jest bardzo pobieżny, a podział na te 6 archetypów wynika ze społecznych przedstawień, tak to, czemu dane bóstwa patronują, czasami wystarczy, żeby je zrozumieć.

Gdy bowiem powiemy, że Tyrion z AoS jest uranicznym bogiem w archetypie wojownika, dowiemy się o nim mniej, niż gdy powiemy, że jest jednym z bliźniaczych bogów Hysh, krainy światła, a więc bogiem światła (i zdolności bitewnych, ale to już nie wynika Hysh).

To, nad czym ma zwierzchnictwo dane bóstwo, będzie ważniejsze dla jego wyznawców niż to, w który archetyp się wpisuje. Jest wiele bogiń-matek, które nie są boginiami macierzyństwa. Tak samo jak nie każdy bóg-wojownik jest bogiem wojny.

Ba! Thor, prawdopodobnie najbardziej ikoniczny bóg-wojownik zaraz obok Aresa, jest bogiem rolnictwa, domostwa i małżeństwa, a nie tylko burzy i sił witalnych!

To, do której domeny należy dane bóstwo, jest też ważne dlatego, że to właśnie ona wyznacza, kiedy, po co i w jakich okolicznościach wyznawcy będą się zwracać do danego boga. Wszakże boga wojny nie będzie się prosić o dobre zbiory, chyba że jest on również bogiem rolnictwa.

Na Wikipedii jest aż 40 list bóstw kategoryzowanych według powiązań. Nie oznacza to, że każdy panteon (a w szczególności ten bardzo ograniczony a'la Olimpijczycy) musi zawierać po przykładzie każdej z tych kategorii. Jednocześnie jednak, nawet w takim małym panteonie mogą się pojawiać postaci, które w teorii są przedstawicielami tej samej domeny. Na przykład, wśród bogów Olimpu była dwójka bogów wojny (Atena i Ares), dwójka bogów łucznictwa (Apollo i Artemida), trójka albo i czwórka bóstw płodności (Afrodyta, Hera, Dionizos i Demeter, choć ta ostatnia dotyczyła trochę innej płodności). No i oczywiście, zazwyczaj bóstwa mają zwierzchnictwo nad więcej niż tylko jedną domeną. Jak mówiłem, Thor to nordycki bóg piorunów, ale i rolnictwa, domostwa, małżeństwa...

Oczywiście, warto także pamiętać, że te kategorie są całkiem szerokie, ale i nie zawsze każda z nich występuje. Na przykład u Inuitów nie ma chyba bóstw roślinności i rolnictwa, bo klimat Arktyki uniemożliwia rolnictwo. Jednakże w ten sposób ważniejszym staje się morze, przez co Sedna jest tą, która odgrywa ważną rolę w inuickiej religii.

A teraz przejrzyjmy kilka kategorii, o których warto przemyśleć, żeby znalazły się w panteonie! Nie będą to te same kategorie, co na Wikipedii. Nie, będą jeszcze bardziej rozszerzone...

Dzika przyroda🌳

Zacznijmy w kolejności alfabetycznej, od dzikiej przyrody.

Chodzi tu o bogów natury, którzy zajmują się tym, co jest w dziczy, najczęściej kojarzonych z lasem, który stanowi synonim dziczy w kontekście europejskim. Dzicz bowiem, choć często niebezpieczna, dawała także pewne bardzo ważne rzeczy. Przede wszystkim, dzika przyroda często kryła najróżniejsze zasoby, zaczynając od drewna, ziół czy zwierzyny. Wszakże, szczególnie w czasach najdawniejszych, polowanie było jedynym sposobem zdobywania mięsa, które jest perfekcyjnym źródłem białka.

A więc tak naprawdę bogowie dzikiej przyrody stanowili strażników przyrody, którzy dbali o mnogość zwierzyny, drewna i innych zasobów naturalnych, ale także o to, by ludzie nie wykorzystywali darów przyrody zbyt mocno. Za takie pomniejsze bóstwo przyrody można by uznać leszego!

Oczywiście, są bardziej przychylni ludziom bogowie przyrody (związani ze sposobami eksploatacji zasobów, jak łowiectwo), ale i tacy, którzy bardziej trzymali te zasoby przy sobie. Co więcej, o wstawiennictwo u takich bóstw możnaby było prosić także, by uchronić się przed atakami dzikich zwierząt.

Tym samym w tą domenę możnaby wpisać takie zagadnienia jak:

• polowanie
• las
• roślinność
• zwierzęta
• ochrona przed dzikimi zwierzętami

Przykładami zaś byliby:

• Arawn (Celtowie, a dokładniej Walijczycy)
• Artemida (Grecja) i Diana (Rzym)
• Cernunnos (Celtowie)
• Dziewana (Słowianie) - bogini lasu i łowów
• Herne Łowca (folklor celtycki) - przywódca Dzikiego Polowania
• Metsaema (Estonia) - matka-las
• Mielikki (Finlandia) - bogini lasu i łowów
• Mixcoatl (Aztecy) - bóg łowów
• Nanook (Inuici) - duch niedźwiedzia polarnego i pan ich wszystkich, decydujący, czy komuś uda się polowanie na nie, czy też nie
• Oshosi (Jorubowie) - orisza lasów
• Sedna (Inuici) - bogini morza, której przychylność pozwalała na udane rybołówstwo i wielorybnictwo
• Skadi (mity nordyckie) - bogini łucznictwa, zimy, gór i narciarstwa
• Ullr (mity nordyckie) - bóg łowów, strzelectwa, gór i narciarstwa

Jak mówiłem, zazwyczaj dzika przyroda to synonim lasu, ale przykłady takie jak Sedna czy Skadi pokazują, że bóstwa przyrody mogą zapewniać dobrodziejstwa także z innych środowisk.

No i jest jeszcze inne, bardziej niebezpieczne wcielenie dziczy. Pustynia. Dla tych, którzy mieszkali w środowisku pustynnym, było to nie tyle miejsce, w którym można znaleźć zasoby, ale takie, przez które należało się przedostać. Więc prawdopodobnie także i takie bóstwa mogłyby mieć miejsce.

Księżyc 🌙

Bóstwa lunarne są dość proste. Odnoszą się do Księżyca, nocnego źródła światła, więc nie można tu mówić o zbytniej rozbieżności. Każda kultura bowiem miała dostęp do nocnego nieba, a tym samym księżyca...

Ale to, co księżyc sobą reprezentuje, może być różne. Stosunkowo często Księżyc w europejskich kulturach jest wiązany z kobiecością, co może mieć swe przyczyny w tym, że cykl menstruacyjny kobiet trwał mniej więcej tyle samo, co cykl księżycowy (ok.28-29).

Jednocześnie jednak księżyc może także wiązać się z nocą, gdyż właśnie wtedy go widać. Dlatego też niektóre bóstwa lunarne przyjmują rolę także opiekunów nocy, czego słynnym przykładem z popkultury jest Khonshu, którego awatar w komiksach Marvela, Moon Knight, jest określany mianem "obrońcy nocnych wędrowców". Z nocą wiążą się również tajemnice i magia.

Poza tym, Księżyc oddziałuje na dzikie zwierzęta i ludzi. Pełnia to czas, kiedy to ludziom zdarza się włączać jakaś paranoja. No i na przykład wyobrażają sobie, że wilki wyją do księżyca i że wilkołaki się wtedy przemieniają (choć to chyba wymysł dopiero XX-wiecznego kina...). Innymi słowy bardzo często bóstwa lunarne są również bóstwami dzikiej przyrody. Często właśnie kobiecymi bóstwami przyrody.

No i oczywiście, Księżyc to również źródło światła, a więc także wchodzi czasami w domenę światła, choć rzadziej i mniej intensywniej niż dzieje się to ze Słońcem. Jednocześnie jednak to właśnie światło księżyca jest sposobem nawigacji dla wielu zwierząt nocnych, takich jak ćmy.

Przykładami lunarnych bóstw są:

• Alignak (Inuici) - bóg Księżyca
• Artemida (Grecja) i Diana (Rzym)
• Awilix (Majowie) - bogini Księżyca, boskie wcielenie jednego z heroicznych bliźniąt, Xbalanque
• Chandra (hinduizm) - bóg Księżyca i roślinności. Podróżuje w rydwanie zaprzęgniętym w antylopy
• Chang'e (Chiny) - kobieta, która ukradła eliksir nieśmiertelności i uciekła wraz z królikiem na Księżyc.
• Dziewana (Słowianie) - bogini Księżyca i dzikiej przyrody
• Khonshu (Egipt)
• Kuutar (Finlandia) - bogini Księżyca
• Mani (mity nordyckie) - bóg Księżyca, wiecznie ścigany przez potomstwo Fenrira, Hjuki i Bil
• Metztli (Aztecy) - bogini księżyca i nocy
• Selene (Grecja) i Luna (Rzym)
• Tsukuyomi (szintoizm) - bóg księżyca, przypływów i odpływów
• Tu'er Ye (Chiny) - sługa Chang'e, królik, który robi w moździerzu eliksir nieśmiertelności

Jak więc widać, całkiem dużo tu kobiet. A jeśli jest tu facet, często okazuje się, że w tym panteonie bóstwo solarne jest kobietą... Wyjątki to Khonshu, Mani i Chandra. No i Tu'er Ye, ale on jest bliżej pomocnika lunarbej bogini niż pełnoprawnym lunarnym bóstwem.

Płodność 🌾

Płodność łatwo sprowadzić do tego, o czym Wilde mówił, że zawsze o to chodzi. W końcu płodność i seks (a tym samym miłość) są ze sobą mocno powiązane...

Ale prawda jest taka, że płodność jest potrzebna także poza sypialnią. Dlatego też często bóstwa agrarne (związane z rolnictwem) są także bogami płodności. To nawet jest zawarte w określeniu "płody rolne". I w ten sposób wytłumaczyliśmy, czemu jakże orgiastyczny Dionizos jest również bogiem rolnictwa.

Wszystko się łączy. Everything is connected!

(Czy udało się wam to przeczytać głosem Dirka Gently'ego?)

Jednocześnie warto zrobić podział takich bóstw na kilka kategorii. Mamy bóstwa:

• związane z płodnością, miłością i seksem
• związane z płodnością, rodziną i macierzyństwem
• związane z płodności roślin i zwierząt

Oczywiście, część tej ostatniej kategorii może się pokrywać z bóstwami dziczy. No i oczywiście są też bóstwa, które wpisują się w kilka z powyższych kategorii.

Bóstwami płodności poprzez miłość i żądzę są:

• Afrodyta (Grecja) i Wenus (Rzym)
• Daikokuten (szintoizm) - jeden z Siedmiu Bogów Szczęścia, bóg pomyślności z dużym przyrodzeniem
• Dionizos (Grecja) i Bachus (Rzym)
• Erotes (Grecja) i Amory (Rzym)
• Freja (mity nordyckie) - bogini seksu i miłości, piękna i magii kobiecej, seidr. Zasłynęła chociażby tym, że przespała się z czwórką krasnoludów z naszyjnik Brisingamen.
  Och! I co najmniej raz zmieniła swojego kochanka w bojową świnię.
• Inana (Sumer) i Isztar (Akkad, Asyria i Babilon) - bogini miłości, piękna, seksu i wojny. Lubiła zmieniać swoich kochanków w wilki
• Jaryło (Słowianie) - bóg płodności ziemi (utożsamiany z wiosennym deszczem "zapładniającym" ziemię, Mokosz), lecz czasami wiązany z namiętnością
• Min (Egipt) - bóg miłości, płodności i seksu
• Xochiquetzatl (Aztecy) - siostra Xochipiliego, bogini kobiecości, płodności, ciąży... No i też bywa czasami uznawana za boginię lesbijek, co nie przeszkadza jej w byciu żoną Tetzcatlipoki... Chociaż to w sumie się nie wyklucza, biorąc pod uwagę, że pan "Zadymione Lustro" był zmiennokształtny.
  Jej imię oznacza "kwiat-pióro" albo "piękna i mądra". Tak, mamy tu do czynienia z homonimami.
• Xochipili (Aztecy) - brat Xochiquetzatl, bóg miłości, tańca, kwiatów, kukurydzy, gier oraz gejów.
  Jego imię oznacza "Księcia Kwiatów" albo "Dziecko Kwiatów".

Bóstwami związanymi z płodnością w kontekście rodziny i macierzyństwa są:

• Akna (Inkowie) - bogini macierzyństwa i porodu
• Akna (Inuici) - bogini płodności i porodu.
• Dzidzilela (Słowianie, a dokładniej Polacy) - bogini miłości i małżeństwa opisana przez Jana Długosza
• Frejr (mity nordyckie) - brat Freji, bóg pokoju, małżeństwa, lata i deszczu
• Frigg (mity nordyckie) - bogini małżeństwa i kobiet
• Hera (Grecja) i Junona (Rzym)
• Ixchel (Majowie) - bogini położnictwa i medycyny
• Izyda (Egipt) - bogini macierzyństwa, żona-siostra Ozyrysa, matka Horusa
• Łajma (Bałtowie) - bogini losu, związana z porodem i ciążą, a także małżeństwem
• Parvati (hinduizm) - bogini Himalajów, piękna, kobiecości i macierzyństwa
• Tawaret (Egipt) - hipopotamogłowa bogini porodu
• Xochiquetzatl (Aztecy) - siostra Xochipiliego, bogini kobiecości, płodności, opiekunka ciężarnych i młodych matek. Patronowała także kobiecemu rzemiosłu.

Tymczasem bóstwami płodności związanymi z płodnością zwierząt domowych i plonów byli:

• Cernunnos (Celtowie) - bóg płodności zwierząt
• Demeter (Grecja) i Ceres (Rzym)
• Dionizos (Grecja) i Bachus (Rzym)
• Epona (Celtowie, a dokładniej religia gallo-rzymska) - bogini koni, osłów i mułów. To właśnie ona miała dbać o ich płodność 
• Frejr (mity nordyckie) - bóg lata, deszczu i płodności (zarówno ludzi, jak i ziemi)
• Jaryło (Słowianie) - bóg wiosny, który "zapładniał" ziemię (Mokosz) wiosennym deszczem
• Pachamama (Inkowie) - bogini rolnictwa
• Quetzalcoatl (Aztecy) - bóg wiatru, wody, czekolady, płodności roślin i ogólnie wszystkiego, co dobre
• Sobek (Egipt) - krokodylogłowy bóg Nilu, którego regularne wylewy użyźniały glebę na brzegach.
• Thor (mity nordyckie) - bóg rolnictwa, którego wkład w rolnictwo wiązał się ze zsyłaniem deszczu

A więc aspekty płodności, miłości, rodziny i rolnictwa przeplatają się ze sobą. Bo przecież w społeczeństwie potrzebni są zarówno nowi jej członkowie, jak rodziny, które ich mogą wychować, no i jedzenie, które może ich wykarmić.

Dlatego właśnie płodność wydaje się tak pojemnym pojęciem!

Pogoda ⛅

Pod kategorią bóstw pogody próbuję przemycić różnego rodzaju bóstwa uraniczne związane ze zjawiskami meteorologicznymi, jak i samym niebem.

Bogowie ci mogą przyjmować więc wiązać się z różnymi zjawiskami: deszczem, wiatrem, błyskawicami, a czasami nawet śniegiem. Każde z tych zjawisk ma swoje różne znaczenia:

• deszcz na ogół jest czymś odżywczym, co sprawia, że bogowie deszczu bywają wiązani także z płodnością, choć oczywiście deszcz może również nieść za sobą zgubne powodzie (co wiąże się z inną domeną...)
• wiatry są ruchem, czymś, co pomaga chociażby w żegludze, jednakże mogą także nieść inne zjawiska pogodowe, w tym mrozy czy burze piaskowe. Często po prostu wiatr jest utożsamiany z powietrzem.
• błyskawice są potężne i niebezpieczne. Bóstwa związane z błyskawicami zazwyczaj dzierżą potężną władzę, co czyni z nich wojowników... albo władców, którzy nie zawahają się spiorunować kogoś nie tylko wzrokiem.
• śnieg to oczywiście zima, chłód, lód i mróz. Stosunkowo rzadko jest to coś dobrego.

Dobra! Ale czemu zdecydowałem się połączyć te bardzo różne aspekty w jedną kategorię?

Bo często są ze sobą związane. Na przykład: nie ma błyskawic bez burzy, a nie ma burzy bez deszczu.

Przykładami bóstw meteorologicznych są:

• Agni (hinduizm) - bóg ognia, którego jedną z form jest błyskawica
• Anemoi (Grecja i Rzym) - bogowie wiatru
• Apeliotes/Solanus - wiatr wschodni
• Boreasz/Aquilo - wiatr północny
• Notos/Auster - wiatr północny
• Zefir/Favonius - wiatr zachodni
• Chaac (Majowie) - bóg deszczu i piorunów. Używał topora piorunów
• Enlil (Sumer) - bóg deszczu i wiatru
• Frejr (mity nordyckie) - bóg deszczu
• Fujin (szintoizm) - bóg wiatru
• Horus (Egipt) - bóg deszczu, pogody, nieba i wojny
• Hurakan (Majowie) - bóg burz, wiatru i ognia
• Indra (hinduizm) - król dewów, bóg deszczu, pogody, piorunów, nieba i wojny.
• Oya (Joruba) - orisza burzy, silnych wiatrów i błyskawic
• Perun (Słowianie) - bóg piorunów
• Raijin (szintoizm) - bóg piorunów, często pokazywany z latającymi wokół niego bębnami taiko
• Set (Egipt) - bóg wojny, burz i pustyni
• Shango (Joruba) - orisza piorunów i nieba.
• Shu (Egipt) - bóg wiatru
• Susanoo (szintoizm) - brat Tsukuyomiego i Amaterasu, bóg burz
• Tezcatlipoca (Aztecy) - bóg nocy, nocnych wiatrów i huraganów
• Thor (mity nordykie)
• Tlalok (Aztecy) - bóg deszczu
• Zeus (Grecja) i Jupiter (Rzym)

A więc, jak mówiłem, często jeden aspekt pogody, wiąże się z kolejnym, a może i nawet jeszcze jednym. Bo wiatr niesie chmury, z których pada deszcz i biją gromy.

Dlatego właśnie, jeśli chcielibyśmy zrobić własnych bogów meteorologicznych, warto jakoś powiązać te koncepty... 

Rzemiosło 🎨

Rzemiosło jest kategorią, która obejmuje różne rodzaje sztuk wytwarzania obiektów. Tak z biegu, od razu można wspomnieć o kowalstwie, z którym przecież wiąże się archetyp kowala. Jednakże rzemiosło to nie tylko kowalstwo, ale również szereg innych sztuk, dzięki którym ludzie wytwarzają różne przedmioty, zarówno codziennego użytku, jak i te nieco bardziej odświętne. To tkactwo, stolarstwo, garncarstwo, a nawet murarstwo.

Oczywiście, należy zauważyć, że w zależności od tego, o jakim rzemiośle mowa, mogą istnieć różne z nim skojarzenia i spokrewnione z nimi domeny:

• kowalstwo jest wiązane z ogniem, z płomieniami kuźni, więc często bogowie kowalstwa są również bogami ognia. Jednocześnie jednak fakt wykuwania broni może także wiązać takie bóstwa z wojną.
• kobiece rzemiosła, takie jak tkactwo, często przypadają bóstwom związanym z domem i małżeństwem, choć są także pewne wyjątki
• garncarstwo często ma także powiązania z legendami o stworzeniu rasy ludzkiej, która w wielu kulturach zakłada ulepienie ich z gliny

Do tego dochodzi jeszcze to, że granica między rzemiosłem a sztuką potrafi być całkiem umowna. Funkcja estetyczna była bowiem ważna nawet dla tych zajmujących się przedmiotami użytkowymi. I choć poezję czy muzykę można łatwiej odróżnić od typowego rzemiosła niż sztuki plastyczne, nadal byłbym skłonny do uznania, że bóstwa patronujące sztuce, również można by było zaliczyć do bóstw rzemieślniczych.

Przykładami bóstw rzemiosła są:

• Atena (Grecja) i Minerwa (Rzym)
• Brigid (Celtowie) - bogini kowalstwa, wiosny i poezji
• Frigg (mity nordyckie) - bogini małżeństwa i kobiecego rzemiosła
• Hefajstos (Grecja) i Wulkan (Rzym)
• Ilmarinen (Finlandia) - bóg kowalstwa
• Ixchel (Majowie) - bogini kobiecego rzemiosła
• Kagutsuchi (szintoizm) - bóg kowalstwa, ognia i ceramiki. To on właśnie przyczynił się do śmierci Izanami, swojej matki, którą poparzył w czasie swoich narodzin
• Ogun (Jorubowie) - orisza kowalstwa, ognia, wojowników, metalurgii i ogólnie rzemiosła
• Panthoibi (Mejtejowie) - bogini rzemiosła ręcznego
• Pisatao (Mejtejowie) - bóg kowalstwa i budownictwa
• Ptah (Egipt) - bóg rzemiosła i architektury
• Vishvakarma (hinduizm) - architekt dewów, bóg rzemiosła
• Xochiquetzal (Aztecy) - patronka kobiecego rzemiosła

Poza tym warto by było wyróżnić także bóstwa sztuk, które nie są tak materialne (muzyki, poezji, oratorstwa czy teatru):

• Apollo (Grecja i Rzym)
• Brigid (Celtowie) - bogini kowalstwa, wiosny i poezji
• Dionizos (Grecja) i Bachus (Rzym)
• Meret (Egipt) - bogini radości i tańca
• Muzy (Grecja)
• Kaliope - muza epiki
• Klo - muza historii
• Erato - muza poezji miłosnej
• Euterpe - muza liryki
• Melpomene - muza tragedii
• Polihymnia - muza hymnów
• Terpsychora - muza tańca
• Thalia - muza komedii
• Urania - muza astronomii
• Sarasvati (Indie) - bogini poezji, sztuki, nauki, wiedzy, języka itd.
• Xochipili (Aztecy) - bóg muzyki, sztuki, gier i wielu innych

Oczywiście, bóstwa z tej drugiej kategorii nie uczestniczyły w wytwarzaniu niczego (chyba że należały też do pierwszej kategorii), jednak ich role były równie ważne, gdyż owe skupienie na estetyce zdecydowanie podnosiło na duchu.

Słońce 🌞

Bóstwa solarne zazwyczaj pełnią całkiem ważne role w panteonach, stosunkowo często będąc ich władcami. A nawet jeśli nie są władcami panteonu, ich rola pozostaje na tyle ważna, żeby zawsze jakiś bóg słońca był wśród tych najważniejszych.

Bóstwa solarne z oczywistych przyczyn są związane ze światłem, jako że światło słonecznie było najważniejszym ze świateł dla ludzi w czasach przedinsustrialnych. To właśnie Słońce wyznaczało to, co i kiedy ludzie mogli robić, zarówno jeśli chodzi o cykl dobowy, jak i roczny. Co więcej światło słoneczne często bywa wiązane z odstraszaniem potworów czających się w mroku.

Dlatego też bóstwa solarne są widziane bardzo pozytywnie, nawet w regionach pustynnych (Egipt), gdzie Słońce bywało przecież zabójcze. (W takich wypadkach rozgraniczano też pozytywne Słońce od tego negatywnego, tworząc osobne bóstwa solarne, takie jak Sopdu)

Najbardziej negatywnym aspektem Słońca, z którym spotkać można się najczęściej, jest jego powiązanie z ogniem.

Można wyróżnić dwa częste cechy wśród bóstw solarnych. Przede wszystkim, duża ich część jest płci męskiej, co oznacza, że Słońce jest siłą męską, równoważoną przez żeński Księżyc. A jeśli Księżyc jest mężczyzną, to często słońce jest wtedy kobietą.

Innym ciekawym elementem jest to, że w mitach bóstwa solarne bywają często w ciągłym ruchu, latają na rydwanach, są ścigane przez wilki itd.

Bóstwami solarnymi są:

• Amaterasu (szintozim) - bogini Słońca, przywódczyni panteonu szintoistycznego
• Apollo (Grecja i Rzym)
• Belenos (Celtowie, a dokładniej Galowie) - bóg Słońca,
• Chnum (Egipt) - bóg zachodu słońca, jeden z aspektów Ra.
• Chors (Słowianie) - uznawany zazwyczaj za boga Słońca, rzadziej Księżyca.
• Helios (Grecja) i Sol (Rzym)
• Huitzipotli (Aztecy) - bóg Słońca i wojny. To właśnie jemu Aztecy składali te słynne krwawe ofiary
• Khepri (Egipt) - skarabeuszogłowi bóg Słońca, jeden z aspektów Ra symbolizujący wschodzące słońce. Czasami bywa wiązany z wizerunkiem żuka toczącego słońce jak kulę gnoju (jak skarabeusz)
• Kinich Ahau (Majowie) - bóg słońca, obrońca przed złami mroku
• Lugh (Celtowie, a dokładniej Irlandczycy) - bóg słońca i wojowników
• Ra (Egipt) - sokołogłowi bóg Słońca, który co dzień płynął łodzią, dając ludziom słońce.
• Sekhmet (Egipt) - lwiogłowa bogini Słońca, ale też i wojny oraz plag. Zwracano się do niej w celu leczenia.
• Shamash (Akkad) - bóg Słońca i sprawiedliwości
• Surya (hinduizm) - bóg Słońca podróżujący w rydwanie
• Sol (mity nordyckie) - bogini Słońca, latająca na rydwanie i ścigana przez wilki
• Sopdu (Egipt) - bóg wypalającego, letniego Słońca

Jak więc widać, całkiem dużo tu męskich postaci. Tylko 3 z 16 są kobietami, co odnosi się do tego, że Słońce często stanowiło aspekt męski, podczas gdy Księżyc żeński.

Śmierć 💀

Choć mogą oni wydawać się nieprzyjemni, bogowie śmierci pełnią ważną rolę w wielu mitologiach.

W sumie, możnaby ich podzielić na trzy kategorie:

1. bogów reprezentujących śmierć jako taką
2. władców podziemi, w których gromadziły się dusze zmarłych
3. psychopompów, bóstwa, które przeprowadzały dusze do zaświatów

Podział ten jest ważny, bo taki Hades nie był wcale bogiem śmierci per se, ale ze śmiercią był przecież związany.

Bogowie śmierci mają raczej negatywne wizerunki, co wiąże ze strachem ludzi przed reprezentowanym przez nie zjawiskiem, a także wielką niewiadomą, która czeka ich po śmierci. Czasami także bóstwa śmierci mogą mieć aspekt sprawiedliwości, gdyż dokonują osądu.

Bogami śmierci jako takiej są:

• Atropos (Grecja)
• Iku (Joruba) - orisza stanowiący ucieleśnienie śmierci
• Itztlacoliuhqui (Aztecy) - bogini zimy jako śmierci
• Kali (hinduzim) - bogini śmierci, czasu i zniszczenia, żona Sziwy.
• Keres (Grecja) - siostra Tanatosa (i też Hypnosa), bogini nagłej śmierci (w bitwie)
• Limos (Grecja) - bóstwo o niedoprecyzowanej płci odpowiedzialne za śmierć głodową
• Morana (Słowianie) - bogini śmierci i zimy
• Tanatos (Grecja) i Mors (Rzym)
• Xipe-Totec (Aztecy) - bóg śmiercionośnej wojny i plag.
• Xolotl (Aztecy) - bóg śmierci, chorób, potworów i ognia. Brat bliźniak Quetzalcoatla.

Władcami zaświatów są z kolei:

• Enma (buddyzm japoński) - władca piekieł (jigoku)
• Ereszkigal (różne religie Mezopotamii) - władczyni zaświatów (Kur)
• Freja (mity nordyckie) - pani Folkvangru, do której trafiała połowa zabitych w walce
• Gefjon (mity nordyckie) - bogini dziewictwa, która przygarnia pod swą opiekę wszystkie osoby zmarłe jako dziewice
• Hades (Grecja) i Pluton (Rzym)
• Hel (mity nordyckie) - władczyni krainy Hel, gdzie trafiali ludzie umarli poza walką
• Itzpapalotl (Aztecy) - władczyni Tamohuanchan, zaświatów dla niemowląt. Jej imię oznacza "Obydianowy Motyl", a zwierzętami z nią kojarzonymi są rotszyldia wspaniała (ćma) i nietoperze. Jest również wiązana z demonami tzitzimime, które atakowały w trakcie zaćmień mężczyzn krzywdzących kobiety.
• Izanami (szintoizm) - bogini zaświatów, która razem ze swym bratem-mężem stworzyła Archipelag Japoński
• Mananan (Celtowie) - bór morza, władca zaświatów
• Mictecacihuatl (Aztecy) - królowa umarłych, władczyni Mictlan, żona Mictlatencutliego.
• Mictlatencutli (Aztecy) - król Mictlan, mąż Mictencacihuatl.
• Nergal (różne religie Meztopotamii) - władca zaświatów (Kur), który przejął nad nimi zwierzchnictwo dzięki małżeństwu z Ereszkigal
• Odyn (mity nordyckie) - władca Walhalli, do której trafiała połowa zabitych w walce
• Ozyrys (Egipt) - bóg zaświatów, zabity i poćwiartowany przez Seta, a później wskrzeszony przez Izydę, ale bez członka, który zjadła ryba.
• Ran (mity nordyckie) - bogini morska zbierająca dusze topielców w swą sieć
• Sedna (Inuici) - władczyni Adlivun, podmorskich zaświatów
• Tlalok (Aztecy) - władca Tlalokan, zaświatów dla topielców
• Weles (Słowianie) - bóg zaświatów, magii i bydła
• Yama (hinduizm) - bóg śmierci i zaświatów

Psychopompy to zaś:

• Anubis (Egipt) - szakalogłowi bóg mumifikacji, strażnik umarłych, syn Seta i Neftys
• Charon (Grecja)
• Hermes (Grecja) i Merkury (Rzym)
• Ixtab (Majowie) - bogini wisielców, odprowadzająca powieszonych w zaświaty
• Morrigan (Celtowie) - trójka bogiń (Babd, Macha i Nemain) odprowadzająca wojowników w zaświaty
• Neftys (Egipt) - żona Seta, siostra Izydy i Ozyrysa, matka Anubisa, strażniczka umarłych eskortująca ich do Ozyrysa
• Wepwawet (Egipt) - wilkogłowi bóg wojny, brat Anubisa. To on otwierał duszom bramy do Duat
• Xolotl (Aztecy) - bóg śmierci, chorób, potworów i ognia. Brat bliźniak Quetzalcoatla.

Co warto zauważyć, wiele bóstw władających zaświatami jako związana z podziemiem, jest także bogami bogactwa, bo to właśnie pod ziemią można było znaleźć różne szlachetne kamieni czy drogocenne metale.

Trickster🤡

Tricksterzy to nie tyle bogowie o specyficznej domenie, ale osobny archetyp, nawet jeśli Wikipedia po prostu wiąże ich z oszustwem.

Jednakże trickster jest postacią całkiem ważną w panteonach. Jest on wcieleniem chaosu jako spiritus movens świata, a nie jakieś pradawnej siły, którą należy zwalczać. Tricksterzy zmieniają kompletnie pole gry, przekształcają świat, ale i często pomagają ludzkości.

To bowiem trickster w postaci Prometeusza przyniósł ludziom ogień, podobnie jak Sęp. Dużo rzeczy w mitach może zostać streszczona słowami "Trickster to zrobił".

Płeć trickstera zazwyczaj bywa męska, jednakże wielokrotnie można znaleźć przykłady tego, jak tricksterzy zmieniali swą płeć, czasami żeby kogoś oszukać, a czasami po prostu.

Oczywiście, nie wszyscy tricksterzy są bogami. W folklorze znajdziemy całkiem sporo tricksterów, którzy są normalnymi ludźmi, jak arabski Sinbad czy grecki Odyseusz.

Jednakże boskimi tricksterami są:

• Amaquq (Inuici) - wilk-trickster.
• Anansi (różne ludy afrykańskie) - pająk
• Eshu (Jorubowie) - orisza rozdroży, przejść i podróżników
• Hanahpu i Xbalanque (Majowie) - dwójka bliźniąt półboskiego pochodzenia, którzy zasłynęli z podróży do Xibalby
• Hermes (Grecja) i Merkury (Rzym)
• Huehuecoyotl (Aztecy) - zmieniający swą płeć kojot, wiązany z różnego rodzaju ekscesami (porównywalnymi do tego, co odwalały satyry)
• Kojot (różne religie Rdzennych Amerykanów, od południa USA aż do Kanady)
• Loki (mity nordyckie) - pół-olbrzym, pół-As, bóg oszustwa i psot, zdolny do zmiany kształtu, w tym zmiany płci. Dużo wydarzeń w mitach nordyckich zaczyna się od jego psot.
• Sun Wukong (mitologia chińska) - małpa narodzona z kamienia, posiadająca gamę różnych zdolności od klonowania, poprzez zmiennokształtność. Jest jedną z ważniejszych postaci w Wędrówce na Zachód.
• Tezcatlipoca (Aztecy) - jeden z najważniejszych bogów panteonu azteckiego, bóg jaguarów, magii, nocy, zła i wielu innych rzeczy. Jeden z jego epitetów to "monantzin", co oznacza "twoja mama" (tu wstaw żart typu "twoja stara...")

Co ciekawe, czasami tricksterzy są bogami patronującymi podróżnikom, złodziejom oraz oszustom. Nie zawsze, ale jednak są przypadki.

Woda🌊

Mówiąc o bóstwach wodnych, mam na myśli przede wszystkim bóstwa związane ze zbiornikami wodnymi. To właśnie pod tą postacią zazwyczaj występowały ważne dla ludzi wody. (No i deszcz omówiliśmy przy pogodzie)

Zbiorniki wodne, a tym samym związane z nimi bóstwa, można podzielić na dwa rodzaje:

• wody słodkie - jeziora, rzeki, źródła
• wody słone - morza i oceany

Podział ten jest ważny, gdyż jeziora i rzeki były traktowane zupełnie inaczej niż morza, a tym samym inaczej podchodzono do związanych z nimi bóstw.

Rzeki były bowiem widziane często jako życiodajne, nie tylko ze względu na to, że to właśnie z nich czerpano wodę dla miast, ale także wylewy rzek zapewniały nawóz dla zbiorów. To też sprawia, że niektóre bóstwa rzeczne potrafią być również agralnymi bóstwami płodności.

Tymczasem morza miały inne znaczenia. Dla wielu ludów nadmorskich, morze było głównym sposobem, żeby się gdzieś indziej przedostać, dlatego właśnie obłaskawianie morskich bóstw było tak ważne. A jeśli się ich nie obłaskawiło... No cóż, znamy Odyseję.

Oczywiście, zarówno morza, jak i rzeki i jeziora, mogą być również źródłem innych wartościowych zasobów, takich jak chociażby ryby, ale również perły, owoce morza czy nawet żelazo jeziorne, co czyni wody bardzo ważną domenę. No i oczywiście, sama woda jest potrzebna ludziom do życia.

Przykładami bóstw wód słodkich są:

• Abzu (Sumer) - pierwotne bóstwo wiązane ze źródłem wszystkich wód słodkich, małżonek Tiamat.
• Belisama (Celtowie) - bogini rzek i jezior
• Jemodża (Jorubowie) - orisza patronująca pierwotnie rzece Ogun (największej rzece Jorubalandu)
• Mama Quacha (Inkowie) - bogini wszelkich zbiorników wodnych.
• Neftys (Egipt) - bogini rzek, nocy i umarłych, małżonka Seta
• Oshun (Jorubowie) - orisza słodkich wód i rzeki Osun.
• Sobek (Egipt) - krokodylogłowy bóg Nilu
• Suijin (szintoizm) - bóg wody
• Tlalok (Aztecy) - bóg wody i deszczu, chroniący przed utopieniem

Do tego warto dodać, że masa bóstw słodkowodnych jest wiązanych z konkretnymi zbiornikami wodnymi jak Hebo (chińskie bóstwo Huanghe). Oczywiście, gdy cała grupa jest skupiona wokół danej rzeki (jak w Egipcie), można uznać, że bóstwo tego zbiornika jest głównym bóstwem wodnym dla danej kultury.

Ale są także bóstwa wód słonych, takie jak:

• Dakuwaqa (Fidżi) - bóg rekinów
• Jemodża (Jorubowie) - orisza pierwornie wiązana z rzeką Ogun. W czasach Transaltlantyckiego Handlu Niewolnikami stała się również oriszą mórz
• Jurata (Bałtowie, a dokładniej Litwa) - bogini Bałtyku
• Kukulkan (Majowie) - opierzony wąż, bóg mórz
• Mama Quacha (Inkowie) - bogini wszelkich zbiorników wodnych.
• Mananan (Celtowie, a dokładniej Irlandia) - bóg morza i pan zaświatów, syn Lira (mac Lir)
• Njord (mity nordyckie) - bóg morza i żeglarstwa, ojciec Freji i Frejra.
• Posejdon (Grecja) i Neptun (Rzym)
• Ran (mity nordyckie) - bogini mórz zbierająca topielców w swą sieć
• Sedna (Inuici) - bogini morza i zwierząt w nim się znajdujących
• Smoczy Królowie (mity chińskie)
• Ao Kuang - Smoczy Król Wschodniego Morza, zapewne Morza Wschodniochińskiego
• Ao Run - Smoczy Król Zachodniego Morza, czyli Oceanu Indyjskiego, Zatoki Bengalskiej i jeziora Qinghai
• Ao Qin - Smoczy Król Południowego Morza, czyli morza w okolicach Filipin
• Ao Shun - Smoczy Król Północnego Morza, czyli Morza Japońskiego, Oceanu Arktycznego, a także jeziora Bajkał. 
• Susanoo (szintoizm) - bóg morza i burz
• Tiamat (Sumeria) - wcielenie pierwotnych wód słonych, matka reszty bogów (a przynajmniej ich pierwszego pokolenia), małżonka Abzu
• Varuna (hinduizm) - bóg morza, deszczu i wody
• Wadj-wer (Egipt) - bóg Morza Śródziemnego

Do tego warto także dodać bóstwa niezwiązane z konkretnymi rodzajami wody, jak aztecki Opochtli, bóg rybactwa.

Wojna🔪

Bóstwa wojny są również czymś, co jest częste w wielu panteonach. Wszakże jeszcze do XIX wieku wojny były czymś bardzo częstym (a większość mitologii wiąże się z czasami wcześniejszymi niż ten XIX wiek), więc potrzebny był ktoś, kto doda sił, męstwa, strategii itd.

Są różne rodzaje wojny. Niektóre są wojnami obronnymi, inne ofensywnymi, niektóre są wyjątkowo krwawe, a inne można określić jako honorowe. Dlatego też często w jednym panteonie znajdziemy kilka bóstw wojny, które reprezentują trochę inne filozofie wojskowości.

Co więcej, czasami niektórzy bogowie wojny są związani z bardzo konkretnymi rodzajami walki, jak na przykład łucznictwem, szermierką itd.

Wśród bóstw wojny warto wymienić takie postaci jak:

• Ares (Grecja) i Mars (Rzym)
• Atena (Grecja) i Minerwa (Rzym)
• Bastet (Egipt) - kociogłowa bogini wojny, chroniąca Dolny Egipt oraz faraona.
• Bellona (Rzym) - bogini wojny, w szczególności tej destrukcyjnej.
• Erlang Shen (chiński taoizm) - trójoki wojownik, bóg wody, wojowników, i sprawiedliwości, a także polowania na demony
• Guan Yu (chińskie religie) - generał z dynastii Han. Deifikowany do roli boga chwały, lojalności i prawości.
• Hachiman (szintoizm) - bóg wojny lądowej
• Horus (Egipt) - sokołogłowy bóg wojny, królów i nieba, syn Ozyrysa i Izydy
• Huitzipotli (Aztecy) - bóg wojny, światła i zwycięstwa.
• Isztar/Inana (religie Mezopotami) - bogini piękna, miłości i wojny.
• Kartikeya (hinduizm) - bóg wojny, młodości i mądrości
• Mixcoatl (Aztecy) - bóg łowów i bitew
• Morrigan (Celtowie, a dokładniej Irlandia) - trójka bogiń wojny
• Babd - bogini wojny, wiązana z krukami
• Macha - bogini wojny, koni i władzy
• Nemain - bogini szału bojowego 
• Neit (Egipt) - bogini łowów, wojny i mądrości, wiązana również z łucznictwem
• Nergal (Sumer) - bóg wojny, chorób i podziemia
• Odyn (mity nordyckie) - Wszechojciec, władca Azów, bóg wojny, magii i mądrości
• Ogun (Joruba) - orisza metalu, wojny i wojowników
• Perun (Słowianie) - bóg błyskawic i wojny
• Sekmet (Egipt) - lwiogłowa bogini wojny, pustyni i chorób.
• Set (Egipt) - bóg pustyni, burz i wojny
• Tyr (mity nordyckie) - bóg sprawiedliwości, zwycięstwa i bojowej chwały

Tak więc bóstwa wojny stanowią całkiem zróżnicowaną kategorię. Niemniej, zazwyczaj potrzebną, gdyż mało która kultura nie toczyła żadnych wojen.

Problem z panteonami w fantastyce

To, o czym tu pisałem, jest oczywiście mocno podyktowane antropologiczną perspektywą na światotwórstwo. Niestety (albo i stety) w fantastyce często nie wykorzystuje się tych zasad, a przynajmniej nie tak dosadnie. A już na pewno nie w grach.

Po części dlatego, że gry często traktują bóstwa z panteonu jako jedną z mechanik. Na przykład, gdy gramy kapłanem lub innym klerykiem, zazwyczaj wybieramy sobie bóstwo. O wiele mniej ciekawie byłoby grać kapłanem bóstwa płodności, które skupia się na porodzie i macierzyństwie... To nie ta fantazja, którą chcielibyśmy reprodukować jako power fantasy.

Tu nie ma żadnego power fantasy, ale jest położna! Mało kto chciałby wyruszać na wyprawę grając położną! A już na pewno nie jako ktoś, kto położną jest w inny sposób niż w backstory.

Co prawda, to jest element unikatowy dla gier, lecz wiele rzeczy w grach jest też obecnych w fantastyce jako całości.

Na przykład to, że są bogowie zła wewnątrz panteonu. W wielu dziełach mamy do czynienia z jednym bóstwem w panteonie, które jest nie tylko nieprzyjazne dla ludzi, ale wręcz satanistyczne (przypominające wyobrażenie Szatana), chociażby w tym, że aktywnie dąży do zguby ludzkości albo innych rządów zła. Jedynym przykładem takiej postaci z prawdziwych religii, jaki kojarzę, jest zaratusztriański Aryman, który jest bóstwem zła, którego zatatusztrianie mieli nie czcić.

Tak, w różnych mitologiach pojawiały się bóstwa złowrogie, ale czy choroba, wojna, śmierć czy inny kataklizm nie staje się czymś mniej złowrogim jeśli założymy ich personifikacje? Wyznawcy próbowali obłaskawiać te koncepty, żeby zmniejszyć szkody. Dlatego właśnie bóstwa chorób, takie jak Apollo czy Sekhmet, bywały często również bogami leczenia. Śmierci się nie powstrzyma, ale można spróbować sprawić, by była mniej brutalna i bolesna, a w zaświatach zapewnić sobie lepsze funkcjonowanie.

Zresztą, większość bogów w mitach była z rodzaju tych nieprzyjemnych, którzy nie patrzyli na śmiertelników z jakąś wyraźną miłością. Zazwyczaj ta miłość oznaczała skoki w bok (Zeus!).

Dlatego właśnie idea demonizacji bóstw w panteonie wydaje się czymś zupełnie bezsensownym z punktu widzenia myślenia antropologicznego.

Przy czym podkreślam: wewnątrz panteonu, bo demonizacja cudzych bogów nie jest niczym dziwnym. Dlatego Bogowie Chaosu z Warhammera jak najbardziej są realistyczni, bo nie są przedstawiani jako źli przez swoich wyznawców (nawet jeśli ich błogosławieństwa wydają się obiektywnie okropne), lecz przez wyznawców innych bóstw.

Oczywiście, przyczyny tego są w miarę oczywiste. Narracja potrzebuje antagonisty, a trudno sobie wyobrazić kogoś o wyższej sile, niż jeden z bogów... To jest o poziom wyżej niż upadły anioł (typu Saurona).

Co więcej, czasami siły zła również potrzebują swoich bóstw, a panteon jest tak pojemny, że wszystko zasysa, nie tworząc osobnych panteonów.

Innym problemem są bogowie żywiołów. Nie to, że w ogóle oni istnieją, ale to, że czasami są sami bogowie związani z konkretnym żywiołem, tak jak w Smoczych Kryształach, gdzie są:

• Asvald - bóg magmy
• Arianrhod - bóg metalu
• Thedeus - bóg lasu
• Ezal - bóg piorunów
• Atherlmarhe - bóg życia
• Kierdh - bóg ognia
• Tayl - bóg wiatru
• Tryggve - bóg wody
• Catheld - bóg ziemi
• Fanraig - bóg lodu

Ośmiu z tych bogów jest związanych ze smokami, które żyją na Verros. Ezal miał niegdyś własne smoki, ale się wkurzył na ludzi (ci, co czytali, wiedzą, jak było naprawdę), a Atherlmarhe jest takim wielkim opiekunem. Są jeszcze dwaj inni bogowie, ale to już byłby spoiler, i do tego niepotrzebny.

Bo od razu widać, że panteon Verros jest pozbawiony bogów niezwiązanych z jakimś żywiołem, w miarę namacalnym. Nie ma tu bogów wojny, bogów płodności, bogów sprawiedliwości, mądrości... Nie, wszystko jest jak najbardziej namacalnym żywiołem, co wynika z faktu, że są smoki, które przecież muszą mieć powiazanie z boskością...

(O braku bogiń-matek nie wspomnę, bo istnienie bogiń jest ważnym elementem w pewnym momencie.)

I to nie jest tak, że sam fakt istnienia bogów związanych z żywiołami jest problemem. Wszakże bogowie mogą mieć swój żywioł i sprawować patronat nad jakimś elementem ludzkiego życia. Wiem to, bo Szóstka, bogowie ludzi z Guild Wars 2 również są związani z żywiołami, ale także mają swoje inne domeny:

• Blathazar - bóg ognia, wojny i odwagi
• Dwayna - bogini powietrza, leczenia i życia
• Melandru - bogini natury, ziemi i wzrostu
• Lyssa - bliźniacze boginie wody, piękna i iluzji
• Grenth - bóg ciemności, śmierci i lodu
• Kormir - bogini porządku, prawdy i ducha

Dlatego, jeśli jak Joanna Karyś musicie mieć bogów związanych z żywiołami, moim zdaniem warto byłoby im także dodać pewne dodatkowe aspekty niż tylko zwierzchnictwo nad żywiołem.

Jeszcze innym, specyficznym przykładem jest istnienie jednego panteonu na całym świecie. Jest to nie możliwe w prawdziwym świecie, gdzie każda kultura miała swoje bóstwa. Część takich kultów przetrwała, część została wchłonięta przez inne religie, a część zanikła.

Jeśli mamy do czynienia z jednym panteonem na cały świat, nie wygląda to tak realistycznie. No, ale to już się wiąże ze specyfiką panteonów w fantasy...

Specyfika panteonów fantasy

Należy jednak pamiętać o kilku rzeczach, gdy mowa o panteonach w fantastyce.

Przede wszystkim, panteony w światach fantasy są umieszczane tam nie tylko po to, by dana kultura miała system wierzeń.

Przede wszystkim, w naszym świecie nie możemy być naukowo pewni, czy jakiekolwiek bóstwo istnieje. Religia jest kwestią wiary, nie naukowej pewności.

W fantastyce jest inaczej. Choć można wyliczać settingi, w których bogowie nie angażują się bezpośrednio albo wręcz nie wiadomo, czy oni nawet istnieją, równie często, jeśli nie częściej, znajdziemy przykłady, gdzie bogowie nie tylko wtryniają się w przygody bohaterów, ale i wręcz takie ingerencje w życie śmiertelników są w miarę częste. Jak nie boskie interwencje co jakiś czas, to chociaż dawanie magii kapłanom!

A czasami nawet rzucają kamieniami w okna ateistów!

To też pozwala na głębsze zrozumienie, czym są w ogóle bogowie w danym kontekście. Czasami są to istoty, które stworzyły świat. Czasami są to produkty ludzkich wierzeń, które dzięki potędze zbiorowej świadomości zyskały moc. Czasami są to śmiertelnicy, którzy dokonali jakiegoś rodzaju wstąpienia. Czasami jest to połączenie wszystkich powyższych.

W fantastyce takie rzeczy są czymś, co można wiedzieć. Czasami ta wiedza jest bardziej popularna, a czasami wiedzą o tym zaledwie nieliczni (np.: pod koniec Pillars of Eternity o prawdziwej naturze bogów wie zaledwie 6 osób - główny bohater i jego kompani). A czasami wiedzą o tym jedynie odbiorcy, którzy dowiedzieli się o tym z tekstów ukazujących wiedzę wykraczającą poza to, co wiedzą ludzie w świecie.

A więc, jeśli chcielibyście stworzyć panteon na potrzeby własnego świata, warto pamiętać, jakie role pełnią dani bogowie. Jeśli chcemy nadać panteonowi wrażenie realistyczności, warto by było, gdyby bogowie byli wiązani nie tylko w żywiołami czy innymi rzeczami, która wpasowują się w zasadę czadowości, ale także z aspektami codziennego życia. Bo zapewniam, bogowie plonów, macierzyństwa czy mądrości mogą być ważniejsi dla typowego wyznawcy panteonu niż bogowie związani z jakimiś niesamowitymi potęgami.

Dobra! Ten wpis zajął mi ponad tydzień.

Mam nadzieję, że się wam spodobał i że wyciągnęliście z niego coś ciekawego. Skomentujcie i udostępnijcie tego posta, by mój blog się rozwijał!

Do przeczytania.