Ohayo! a może Terra!
Witam w kolejnym wpisie na moim blogu. Po pewnej przerwie, muszę przyznać, bo jakoś nie miałem natchnienia, by to pisać... Może dlatego, że miałem inne rzeczy na głowie: zacząłem nowy projekt, próbuję nowego systemu RPG (nie udało się zorganizować sesji!), a może i nawet spróbuję napisać coś na konkurs... Naprawdę, moja głowa nie miała czasu na to, by zasiąść do pisania na blogu!
I dlatego mam zapas wpisów. Jeśli nawet będę mieć jakąś przerwę, wpisy nie skończą się nagle!
Ale, przyznam się, nie miałem jakiegoś wielkiego pomysłu na ten wpis! Dlatego postanowiłem napisać o tym, o czym myślałem, czy by nie napisać już jakiś czas temu. Chodzi o psionikę, czyli motyw, który mocno zaciera granicę między fantasy i science fiction. Czasami uznaje się ją za odpowiednik magii w światach science fiction. Czasami wręcz psionika działa jak magia, tylko że udaje, że magią nie jest!
A więc wysilcie szare komórki, nałóżcie foliowe czapeczki przeciwko telepatii i przygotujcie się na totalne zniszczenie otoczenia, bo mowa dziś o psionice!
Czym jest psionika?
Psionika jest pojęciem wprowadzonym przez Roberta Thoulessa i Bertolda Paula Wiesnera w roku 1943 do określania ogółu zjawisk paranormalnych w kontekście parapsychologii. Parapsychologia zaś jest pseudonauką zajmującą się zjawiskami nadprzyrodzonymi. Jednakże aspekt psychologiczny jest tu całkiem ważny, gdyż całkiem często wydaje się pojawiać wątek skupienia "badań" parapsychologicznych na możliwościach ludzkiego umysłu: odczuwaniu pozazmysłowych (ESP, extra sensory perception) czy też psychokinezie.
Psychokineza to ogólnie bardzo szerokie pojęcie. Zakłada ono manipulację materią (albo innymi rzeczami) mocą umysłu. Sama nazwa zaś łączy w sobie słowa "psycho" od greckiego "psyche", czyli dusza (choć obecnie używane w kontekście umysłu), i "kinesis", ruch. Jest to więc dosłownie poruszanie rzeczy umysłem.
Poniekąd jest to tożsame z telekinezą, czyli poruszaniem rzeczy na odległość, jednak pojęcie psychokinezy obejmuje więcej niż tylko telekinezę. Psychokineza zawiera w sobie takie zjawiska jak:
- przyspieszanie lub spowalnianie ruchów molekuł.
- manipulacja polem elektromagnetycznym
- wpływanie na organizmy żywe i ich procesy
- i inne
Wymienione powyżej zjawiska nazywa się popularnie termokinezą, magnetokinezą i biokinezą... I są raczej typowymi formami super mocy!
I tu już można powiedzieć, że zaczyna się wchodzenie w magię, bo te same zdolności mogą być uznawane za magię albo psionikę, albo coś jeszcze innego.
Jeśli postawimy obok siebie Zuko z Awatara, Pyro z X-menów, Natsu Dragneela z Fairy Tail i Charlie McGee z Podpalaczki, wszystkich czworo określimy pirokinetykami, choć ich moce są trochę inne... Chociażby to, że Charlie słynie z tego, że umie podpalać rzeczy (stąd jest tytułową podpalaczką), a Pyro słynie z tego, że musi wykorzystywać już gotowy ogień. Dlatego nosi ze sobą miotacz płomieni albo zapalniczkę (w zależności od wersji)
To samo można zresztą mówić w kontekście postrzegania pozazmysłowego, czyli zdolności do postrzegania rzeczy niedostrzegalnych przez normalne zmysły:
- czytania myśli
- widzenia duchów
- postrzegania rzeczy na odległość
- postrzegania przeszłości i przyszłości
- itd.
Te wszystkie rzeczy można przypisać magom! Bo czy nigdy nie słyszeliście o jasnowidzach albo medium?
Różnica polega jedynie w otoczce tego wszystkiego.
Dobrym wytłumaczeniem tego jest słynne trzecie prawo Clarke'a: "Każda odpowiednio rozwinięta technologia jest nieodróżnialna od magii". Co prawda, bardzo często psionika nie jest technologią, a bardziej czymś wrodzonym (choć czasami zdarza się, że zdolności parapsychiczne są wynikiem eksperymentów, tak jak słynny projekt MK Ultra, którego efekty możemy widzieć chociażby w Stranger Things), jednak pozostaje to, że rzekomo magiczne zjawiska mają mieć jakieś naukowe wytłumaczenie, które nie przekreśla ich Cudowności (używam tu pojęcia Todorova!).
Z drugiej strony jednak psionika może nadal wkraczać w tereny magii.
Bo czy zdolność czerpania mocy z przedwiecznej istoty stanowiącej ucieleśnienie cyklu życia i śmierci, tworzenia i niszczenia, nie brzmi jak magia? Dla tych, którzy się nie zorientowali, to jest opis najbardziej ikonicznej zdolności pewnej telepatki i telekinetyczki, Jean Grey. Naprawdę, tylko chyba w MCU jeszcze nie próbowali zaadaptować Mocy Feniksa, a to prawdopodobnie dlatego, że Jean pojawiła się dotychczas tylko w jednym filmie i to w taki sposób, że mam nadzieję, że gdy przyjdzie czas na filmy o X-menach, dostaniemy inną Jean, z innego uniwersum.
Ale wróćmy do tematu... Zdolności Mocy Feniksa są nadal psioniczne, szczególnie gdy są używane przez Jean. Jednocześnie jednak nadal mowa o przedwiecznym bycie, co sprawia, że Jean może być widziana w podobnym poziomie co Wanda Maximoff, Scarlet Witch, która ma dostęp do magii chaosu i dosłownie pochłonęła Chtona... Zresztą w MCU, Wanda zaczyna z typowymi zdolnościami psionicznymi i dopiero później okazuje się, że jest ona użytkowniczką magii chaosu!
Z drugiej strony... zdolności psioniczne potrafią być bardzo szalone. Chociażby Kid Omega (Quin Quire) słynie z używania konstruktów z psychicznej energii, a brat Psylocke (to znaczy Betsy Bradock, nie Kwanon), Jamie Bradock ma zdolności manipulowania rzeczywistością. A więc psionika to nie musi być koniecznie sama typowa telepatia i telekineza.
Zresztą, Cassandra z Deadpoola i Wolverine'a również pokazała, że psionika może mieć inne zastosowania, jak leczenie. Cassandra była nietykalna nie dlatego, że nikt nie mógł do niej się zbliżyć, ale dlatego, że leczyła się chyba nawet szybciej niż Wolverine. Do czasu, aż zablokowano jej moce, co sprawiło, że od razu zaczęła umierać od obrażeń... Piękny pokaz psionicznej biokinezy! I to takiej, co do której nie można mieć żadnych wątpliwości, że wynika ona z czystej potęgi umysłu jej użytkownika, nie tak jak w wypadku chociażby Elixira (Josha Foleya), Apokalipsa czy nawet Mistera Sinistera (Nathaniela Essexa), którzy również są w stanie manipulować organizmem.
Zresztą, wszystkie zdolności w Toaru Kagaku no Railgun (no, wszystkie po stronie nauki, bo miejscami widać magię, jak chociażby postać Index, czy niesprecyzowaną zdolność Toumy) są z definicji psioniczne (o znaczeniu esprów za chwilę...). A więc mamy tu elektrokinezę, manipulację wektorami, teleportację, aerokinezę itd.
A więc psionika może przybierać różne formy!
Psioniczne odmiany, czyli trochę o psionicznych gatunkach
Psionika jest całkiem popularna w science fiction.
Delikatne jej odmiany znajdziemy nawet w twardym science fiction jak Diuna, gdzie mamy zdolności, które można uznać za odczuwanie pozazmysłowe i lekkie wpływanie na ludzkie umysły.
W settingach bardziej podpadających pod science fantasy, jak Gwiezdne Wojny, psionika wprost przypomina magię. To, że Moc jest teoretycznie wytwarzana przez jakieś midichloriany, nie zmienia faktu, że Jedi to kosmiczni czarodzieje.
Jeszcze bardziej do magii podobna jest psionika w Warhammerze 40 000, gdzie przecież z psioniki wywodzą się daemony. Tak, dosłownie cały kosmiczny horror i istoty, które normalnie wywodziłyby się z domeny magii, tu są bytami z psionicznej energii.
A skoro mowa o istotach na granicy lovecraftowskiego horroru, warto zwrócić uwagę, że w D&D psionika kojarzy się głównie z aberracjami, takimi jak illithidzi. Zresztą, niektóre stwory z legendarium Lovecrafta były związane z umysłem, tak jak chociażby Cthulhu czy też stwory zamieszkujące Krainę Snów.
Innymi słowy, psionika często jest związana ze swoistą pseudoduchowością futurycznego świata (jak Moc), czasami lekko stechnolizowaną, albo też potworami czającymi się w mrocznych otchłaniach zbiorowej nieświadomości. Do tego dochodzi oczywiście wątek tajnej broni (a'la MK Ultra).
Tymczasem w Japonii psionika przybiera trochę inne wybrzmienie. Między innymi dlatego, że japońska perspektywa na zjawiska paranormalne jest trochę inna niż ta zachodnia. Zainteresowanie nimi jest nieco bardziej głównonurtowe, co sprawia, że japońskie historie o esprach są bardziej przyziemne, często umiejscowione w codziennym settingu...
No właśnie, esprach! Słowo to pochodzi od ESP - odczuwania pozazmysłowego i oznacza osobę o zdolnościach paranormalnych. Jest ono częściej wykorzystywane w mediach japońskich, podczas gdy po angielsku o wiele częściej osoby z takimi zdolnościami są określane po prostu jako telepaci, telekinetycy itd.
Japońskie dzieła o esprach to między innymi:
- Akira
- Mob Psycho
- Saiki K
- Toaru Kagaku no Railgun
Oczywiście, są także i przykłady zdolności psychokinetycznych czy postrzegania ekstrasensorycznego w znanych nam już anturażu superbohaterskim, który często po prostu zakłada większy system magiczny niż tylko to, co wynika z umysłu.
No i oczywiście część esprów zahacza trochę o magię, duchy itd.
No i jest także guideverse (sentinelverse, esperverse), czyli dosłownie osobny gatunek, który wywodzi się z manhwy (koreańskiego komiksu). Pod wieloma względami jest to podobne do chociażby takiego Solo Leveling (czyli gatunku hunterverse): są ludzie, którzy mają super moce (tu zwani esprami). Esprowie ci walczą z potworami w lochach itd.
Jednakże guideverse od zwykłej nawalanki, która nie różniłaby się niczym od innych podróbek Solo Leveling, jest obecność tytułowych przewodników (guides). Otóż, esprowie, którzy użyją zbyt dużo mocy są w stanie wejść w stan przegrzania, gdy tracą kontrolę nad swoimi zdolnościami, co grozi wielką eksplozją, która może zrównać z ziemią pół miasta. Ale właśnie do tego służą przewodnicy, którzy mogą zredukować to przegrzanie...
Oczywiście, na ogół jest to wykorzystywane jako pretekst do powstania romansu, bo większość tego gatunku jest również BL, czyli... no, gejowskimi romansami. Ale na Reddicie mówili, że są jakieś dzieła guideverse bez wątków gejowskich!
Niemniej, idea, że esprowie potrzebują kogoś, kto im nie pozwoli zrobić z siebie żywej bomby, jest ciekawa i naprawdę wprowadza coś innego.
A więc zdolności psioniczne przybierają formy:
- czegoś, co przydarza się nawet normalnym ludziom
- potwornej potęgi
- quasi religijnego futuryzmu
- superbohaterstwa
- tajnej broni
- esprów, których nadużywanie mocy może oznaczać katastrofę.
Oczywiście, to jest bardzo ogólnikowa kategoryzacja na potrzeby bardzo pośpiesznego wpisu!
Ale czemu psionika w ogóle istnieje?
Cóż, nie jestem wielkim fanem science fiction, więc moja odpowiedź będzie bardzo fantasy-centrycznym domysłem.
Otóż, science fiction pragnie mocno odcinać się od fantasy. Choć bowiem fantastyka po polsku obejmuje oba te pojęcia, czasami do tego stopnia, że o science fiction mówi się fantastyka naukowa, to w perspektywie innych języków i nawet niektórych badaczy polskich, te dwa pojęcia są mocno rozgraniczane. Na przykład jeden z profesorów, z którym miałem zajęciach na studiach, tłumaczył mi, czemu Lem niesłusznie przyczepiał się do słów Todorova, bo oboje mówili o zupełnie innych gatunkach...
Zresztą, to rozgraniczenie nie jest jedynie naukowe. Fani science fiction i fantasy czasami ze sobą rywalizowali, walczyli, budowali stronnictwa... Ja jestem oczywiście w dużej mierze po stronie fantasy, bo po prostu bardziej mnie to jara!
Jednocześnie jednak science fiction i fantasy to gatunki nie do końca sobie równe. Magia jest bowiem czymś przeciwnym do naukowych zasad, które ma sobą reprezentować science fiction... no, chyba że się ją zmieni na coś, co jest rzekomo bardziej naukowe, jak na przykład oddziaływanie fal mózgowych na rzeczywistość dookoła nas!
Bo w typowym science fiction nie ma magii. Jest tylko technologia (albo inne nauki), która wydaje się magią ze względu na to, że jest przez nas niezrozumiana.
Chociaż, wiadomo, granice tego wszystkiego potrafią się nieźle zacierać, gdy magia w fantasy staje się coraz twardsza, a psionika podąża w kierunku duchowości.
I to by było na tyle!
Wiem, ten wpis był prawdopodobnie bardzo chaotyczny. Działo się tak dlatego, że pisałem go bardzo długo, ale nie mają na niego dobrego pomysłu, więc... tak jakoś wyszło. Chciałem to skończyć jak najszybciej, ale nie miałem na to sił...
Ale mam nadzieję, że jednak coś zdołaliście z tego wszystkiego wynieść.
Do przeczytania!
Bibliografia:
Komentarze
Prześlij komentarz